Πρώτη σελίδα
 
 Curriculum vitae
 Ημερολόγιο
 
 Ποιητικά
 Δοκίμια & άρθρα
 Μεταγραφές
 Συνεντεύξεις
 Τα επικαιρικά
 Ατάκτως ερριμμένα
 
 Κ.Κ. in Translation
 Εικονοστάσιον
 
 Ξενώνας
 Έριδες
 Florilegium
 
 
 Συνδεσμολόγιο
 Impressum
 Γραμματοκιβώτιο
 Αναζήτηση
 
 
 
 
 
 
 

 

 

Μυθιστόρημα και αγορά


ΜΕ ΜΟΝΗ ΕΞΑΙΡΕΣΗ την λυρική ποίηση, της οποίας φανερώσεις δεν λείπουν από καμμία εποχή και κανέναν πολιτισμό, τα υπόλοιπα μείζονα λογοτεχνικά είδη δύσκολα μπορούν να διαχωριστούν από την ιστορική περίοδο που τα γέννησε ή κατά την οποία έφτασαν στην μέγιστή τους ακμή. Ο περιορισμός τους στον χρόνο και τον χώρο είναι κατά κάποιο τρόπο το κύριο χαρακτηριστικό τους. Ορισμένα από αυτά, παράδειγμα η τραγωδία, εμφανίζονται σχετικά νωρίς στο ιστορικό προσκήνιο, για να περιπέσουν αργότερα στην αφάνεια, και να επανεμφανιστούν με τους Νέους Χρόνους. Άλλα, όπως το έπος, μολονότι διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στις περισσότερες παραδόσεις, απουσιάζουν σχεδόν ολότελα σε ορισμένες: η περίπτωση της σινικής γραμματείας. Κάποια, τέλος, έχουν ταυτιστεί στην συνείδησή μας με μία και μόνη γραμματολογική περίοδο: ο φιλοσοφικός διάλογος μας παραπέμπει σχεδόν εξ ορισμού στην Αρχαιότητα, το δοκίμιο στην μεταναγεννησιακή σκέψη.

Η περίπτωση του μυθιστορήματος δεν αποτελεί εξαίρεση. Γνωστό ως είδος δευτερότερης σημασίας στους αρχαίους Έλληνες και τους Λατίνους, αλλά και στους λαούς της Άπω Ανατολής, το μυθιστόρημα θα αποκρυσταλλώσει τα κύρια χαρακτηριστικά του μόλις στην Ευρώπη των αρχών του 19ου αιώνα. Έκτοτε, διαγράφοντας πορεία θριάμβου, θα εγκατασταθεί σταθερά στο επίκεντρο του λογοτεχνικού ενδιαφέροντος, όπου θα παραμείνει ακλόνητο ίσαμε τις μέρες μας.

Ποια είναι όμως τα αίτια που κατέστησαν δυνατό αυτόν τον θρίαμβο; Πολλοί επιχείρησαν να τον εξηγήσουν αποδίδοντάς τον στα ενδιάθετα γνωρίσματα του είδους. Έτσι εξήραν λ.χ. την ικανότητα του μυθιστορήματος να προσαρμόζεται στις ανάγκες της ρεαλιστικής αφήγησης, την πολυφωνικότητα των ανθρώπινων προσώπων και ομάδων που το κατοικούν, την μορφολογική του ευπλασία και αντισυμβατικότητα, κ.ο.κ. Μολονότι ενδιαφέρουσες, συχνά και γοητευτικές, καμμιά από αυτές τις εξηγήσεις δεν είναι αληθινά πειστική. Ο ασύγκριτος ρεαλισμός των ομηρικών επών, η κοινωνική πολυπρισματικότητα του αριστοφανικού ή του σαιξπηρικού δράματος, η ακραία πολυδιάσπαση του ίδιου του λυρικού Εγώ στους ρομαντικούς και τους νεωτερικούς, τέλος, η εκπληκτική ποικιλία των παραδοσιακών στιχουργικών και μετρικών μορφών, δείχνουν ότι η επική, η λυρική και η δραματική ποίηση δεν στερούνται διόλου τις ιδιότητες εκείνες που έχουμε μάθει να θεωρούμε τυπικά μυθιστορηματικές. Αντιθέτως μάλιστα, ήταν οι εκπρόσωποί τους που καλλιέργησαν πρώτοι τις ιδιότητες αυτές στην εντέλεια, πολύ προτού τις ανακαλύψουν για λογαριασμό τους οι μυθιστοριογράφοι.

Η δεσπόζουσα θέση του μυθιστορήματος πρέπει επομένως να αποδοθεί αλλού: όχι στις ενδιάθετες αρετές του ως είδους, αλλά σ' εκείνην την μείζονα κοινωνικοοικονομική διεργασία των Νέων Χρόνων που το έφερε και το κρατά στο προσκήνιο. Μιλώ για την ανάδυση της σύγχρονης καπιταλιστικής αγοράς. Ήδη με την εφεύρεση της τυπογραφίας, η άνθιση του βιβλιεμπορίου θα μετατοπίσει αποφασιστικά το βάρος της πρόσληψης του λογοτεχνικού έργου από την ακρόαση στην ανάγνωση. Ένα δράμα, ένα ποίημα, μια ομιλία ή ένα κήρυγμα, ακόμη και όταν συντάσσονται γραπτώς, είναι κατά βάσιν λόγος προφορικός. Μπορεί να φιλοξενούνται στο χαρτί, όμως ζουν πράγματι μόνο όταν το εγκαταλείπουν. Απεναντίας, το μυθιστόρημα είναι το μόνο ουσιαστικά λογοτεχνικό είδος που μπορεί να χωρέσει στους περιορισμούς της βουβής εγγραμματοσύνης που πρώτη η τυπογραφία κατέστησε αναπόφευκτους. Καθηλωμένος στο χαρτί, απ' όπου σπανίως πια δραπετεύει, ο μυθιστορηματικός λόγος χάνει κατ' ανάγκην την επαφή του με την προφορική υλικότητα της γλώσσας. Μπορεί στους μεγάλους τεχνίτες η απώλεια αυτή να αντισταθμίζεται, στην κοινή μετριογραφία ωστόσο, που, ας μην το ξεχνάμε, διαμορφώνει το μέσο γούστο, η γλώσσα καταλήγει μονοδιάστατη, δημοσιογραφίζουσα, εργαλειακή. Σε ένα τελικό στάδιο, η γραφή γίνεται καταγραφή, η τέχνη του λόγου συρρικνώνεται σε τεχνική του νοήματος, σε αγωγό απλών πληροφοριών. Από το σημείο αυτό ώς την αποθέωση του plot, της σεναριακού τύπου αφήγησης, της μαζικής κατασκευής ευπωλήτων η απόσταση είναι μόνο ένα βήμα.

Από τη στιγμή που η αγορά διά της τυπογραφίας γίνεται κηδεμόνας της λογοτεχνίας, η επικράτηση του μυθιστορήματος είναι νομοτελειακή. Κι αυτό γιατί ο μυθιστοριογράφος είναι ο μόνος λογοτέχνης που με την παραγωγικότητά του μπορεί να υπηρετήσει τις ανάγκες του εμπορίου, τροφοδοτώντας την μαζική κατανάλωση. Απέναντι στις χιλιάδες σελίδες που ο επαγγελματίας μυθιστοριογράφος θα συγγράψει στη διάρκεια του σταδίου του, το έργο ζωής ενός ποιητή, φερ' ειπείν, συνοψίζεται συνήθως σε έναν και μόνο, συχνότατα ολιγοσέλιδο, τόμο – ποσότητα αποθαρρυντικά μικρή για να είναι αληθινά εκμεταλλεύσιμη. Επιπλέον, τα προϊόντα της μυθιστοριογραφίας, ήδη λόγω του όγκου τους, προορίζονται για εφ' άπαξ μόνον ανάγνωση, πράγμα που με τη σειρά του ωφελεί την κατανάλωση. Μια και μόνη ανθολογία μπορεί να συνοδεύει εφ' όρου ζωής τον φίλο της ποίησης, ποιος όμως εραστής της μυθιστοριογραφίας δεν χρειάστηκε να διατρέξει δεκάδες τόμους;

Τέλος, το μυθιστόρημα είναι το μόνο λογοτεχνικό είδος που είναι πράγματι "παγκόσμιο". Το μόνο είδος δηλαδή που μεταφέρεται ευχερώς από γλώσσα σε γλώσσα ή από το χαρτί στην οθόνη, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τους δείκτες των πωλήσεων και τον κύκλο εργασιών. Σε πείσμα του Γκαίτε, η μόνη πράγματι "παγκόσμια" λογοτεχνία των ημερών μας είναι εκείνη που καταναλώνεται παγκοσμίως. Και σε πείσμα του Μπαχτίν, η λογοτεχνία αυτή μιλάει μια γλώσσα όλο και περισσότερο ισόπεδη, ομοιόμορφη και μονοφωνική. Την γλώσσα του μυθιστορήματος.


Πρώτη δημοσίευση:
εφ. Η ΑΥΓΗ, Κυριακή, 11 Ιουνίου 2006






[ 1. 8. 2006 ]


Content Management Powered by UTF-8 CuteNews

© Κώστας Κουτσουρέλης